Skip James, o diaño e o blues

O blues é un xénero musical profundamente codificado. O tópico - moitas veces referendado e mesmo explotado polos propios intérpretes, sobre todo cando se trata de vendelo ante o público branco - fala dunha unha música triste e desolada, do lamento dunha raza oprimida, ... Xa todos nos sabemos o guión. Por iso resulta tan paradoxal escoitar blues e descubrir canto da súa suposta tristura é pura teatralidade, representación. Como o que escoitamos desminte o que tantas veces temos lido, ficando de relevo así a orixe do blues como música para bailar o beber, música esencialmente social, pouco dada ás confesións persoais, e menos ás denuncias sociais. Por iso Skip James é unha anomalía. Porque a súa música si sona sinceramente desolada. Porque a auténtica tristura parece realmente residir nela.

Skip James foi unha personaxe inquietante: ás súas gravacións de 1931 están entre as máis importantes históricamente do xénero – aínda que na época pasaron completamente desapercibidas – pero ademais de bluesman, James foi xornaleiro, granxeiro, proxeneta, bootlegger, predicador, ... a súa vida foi de película e súa biografía tiña que estar á altura. Por iso un non pode pasar sen ler I'd Rather Be the Devil: Skip James and the Blues (Da Capo Press, 2000), de Stephen Calt. Dubido que sexa iso que chaman “a biografía definitiva”, pero constitúe desde logo unha lectura tan discutible como recomendable.

 Para poñernos en antecedentes, o neoiorquino Stephen Calt, falecido en 2010, foi durante a súa xuventude nos sesenta un deses entusiastas do coñecido como blues revival. Falamos dun período no que un xénero musical como o blues, até entón de consumo case exclusivo da clase baixa negra, foi rescatado e reempaquetado para un público basicamente branco, urbano, progresista e universitario. O blues experimentou unha estraña transformación. Deixou de ser música comercial - o que basicamente fora desde sempre – para se converter en folk. Un dos fenómenos máis rechamantes da época foi o “redescubrimento” de vellos intérpretes diso que na época comezaba a ser coñecido como folk blues ou country blues. Para despexar dúbidas aclaremos que nunca durante os anos de esplendor comercial do blues tales denominacións foron usadas. Ambos termos son creación de aficionados e críticos dos cincuenta-sesenta.

James, coa guitarra, e Mississippi John Hurt en Newport.

No festival de folk de Newport de 1964, Calt, que acababa de rematar o seu primeiro ano na universidade, coñece no backstage a Skip James, que entón tiña 62 anos, e comeza así unha relación que se prolonga até a morte de James en 1969. I'd Rather Be the Devil é case tanto unha biografía da tortuosa vida de James como unha crónica da estraña amizade entre dúas persoas tan distintas.

Pronto descubrimos que non estamos ante unha biografía convencional. A intención de Calt non parece ser a reconstrución meticulosa e documentada da vida de Skip James, senón a de amosarnos a súa vida e personalidade usando como material as lembranzas do propio James - que constitúen, de feito, a única fonte do libro – así como as opinións e conxecturas do propio Calt. Pouco a pouco vai aparecendo ante nós unha personaxe memorable. Tras unha fachada inicial de home correcto, educado e distante, máis articulado que calquera outro bluesman “redescuberto” neses anos, Calt vainos descubrindo ao que para el é o auténtico Skip James: un sociópata amargado, paranoico e violento, incapaz dunha boa palabra para ningún dos seus colegas, hilarantemente misóxino, fundamentalista, carente do mínimo sentido do humor ou de empatía cara os demais. É aínda así, dalgún xeito Skip James sae de todo o asunto coa súa dignidade intacta: un supervivente puro nun mundo racista e violento. Alguén disposto a todo para se manter a flote. E o que é máis importante - algo que o separa de virtualmente calquera outro bluesman da súa xeración -  alguén convencido de ser non só un entertainer, senón un auténtico artista.

única foto coñecida de James na súa xuventude

James en realidade tende a ser tan grandilocuente como parco e ambiguo no relato da súa vida, así que Calt decide, en vista do que ten, fantasiar para cubrir os baleiros, e aí reside o gran defecto de I'd Rather Be the Devil como biografía: Stephen Calt non só da crédito a calquera das aventuras que lle son relatadas sen aparentemente maiores comprobacións, senón que ademais interpreta libremente, e en moitas ocasións de xeito gratuíto, as intencións, os pensamentos e silencios. Elucubra co pasado delituoso de James - quen si confesa ter disparado cando menos nunha ocasión contra un home - e, baseándose a penas nun verso dun tema, chega a formular a posibilidade dunha condena a morte en Louisiana!

De esta mistura entre verdade e fantasía, Skip James emerxe como un personaxe escuro e misterioso, venerable e ridículo ao tempo, cuxa vida semella navegar ás veces entre a heroicidade e a miseria moral.

Pero máis aló de indagar no pasado e na azarosa vida de Skip James, algunhas das mellores páxinas de I'd Rather Be the Devil son as destinadas a destripar o mundo do blues revival dos sesenta. Porque como xa dixemos, Skip James foi, ás veces semella que ao seu pesar, un “redescuberto”.

 A de Calt é unha obra con axenda. El tamén foi parte do revival folk e blues dos sesenta e sabe do que fala. Aquí tampouco hai distancia crítica nin intento de obxectividade. Calt escrebe desde o punto de vista do arrepentido, do desenganado. De aquel que considera ter malgastado anos da súa vida tras unha falacia. Para el o folk, como xénero, como concepto mesmo, é non máis que un intento de inventar un pasado que nunca existiu, polo menos tal e como é representado. E aínda é máis duro cando se refire ao esa parte do folk revival adicada ao blues, aos “redescubrimentos” de vellas glorias realizados ao longo dos cincuenta e sesenta por xóvenes aficionados brancos coma el. Máis aló das teóricas boas intencións dos seus protagonistas, Calt retrata un microuniverso paternalista e dominado pola mentalidade de plantación, no que calquera que quixese ser alguén debía poder presumir de ter descuberto ao seu propio “negro”. O retrato dos “descubridores” de Skip James - John Fahey, Bill Barth, Henry Vestine – é demoledor. Todos eles aparecen máis interesados na súa vaidade e prestixio persoal que no beneficio do seu “protexido”. O folk aparece como un mundo fechado en si mesmo, que debaixo da súa maquillaxe de xenerosidade progresista e white guilt se revela como extremadamente hipócrita e competitivo, no que os intérpretes presuntamente “rescatados do esquecemento" semellan apenas peóns ao servizo dos seus “descubridores”. Son terribles as páxinas adicadas aos últimos anos de James, gabado na prensa especializada como un dos máis auténticos representantes do blues rural e á vez enfermo de cáncer e sen a penas cartos para pagar o aluguer. En realidade, poucos deles viron compensada economicamente a súa nova gañada fama, pois aínda por riba o blues revival existía nunha sorte de burbulla. En realidade, máis alá do entusiasmo que despertaban en determinados círculos universitarios e especializados, non había mercado para estes artistas nin para a súa música. Onde estaban os cartos era no rock, e foi precisamente o mundo do rock o que acabou sacando a principal tallada do pastel grazas ás súas adaptacións, copias ou directamente plaxios non sempre recoñecidos dos intérpretes de blues. Curiosamente, a principal fonte de ingresos de Skip James nos seus últimos meses de vida eran os royalties da versión de Cream de I´m So Glad. James, por suposto, foise a tumba presumindo de que a súa versión era moito mellor que a dos ingleses. E tiña razón.